Het toonbeeld daarvan was de prijsvraag Duurzaam Drijvend Wonen begin dit jaar. Volgens Peter Minnema en Vincent van der Meulen van het winnende team 4D, is realisme het recept voor duurzaamheid. De vraagstelling van de prijsvraag was gedetailleerd en helder: maak een volledig autarkische drijvende woning voor een gezin met twee kinderen, die het hele jaar door functioneert en zowel esthetisch als economisch aantrekkelijk is. Met als eerste prijs de realisatie van het eigen ontwerp! Dat was een goede prikkel, bleek uit het grote aantal deelnemende partijen.Team 4D is hard aan de slag gegaan om uit te blinken tussen de meer dan zeventig concurrerende teams.

Antwoorden

De strategie voor deze prijsvraag was om zoveel mogelijk kennis aan tafel te krijgen in het ontwerpteam. Vooral geen mooie verhalen over vergezichten en concepten en andere hoogstandjes uit het architectuur- of marketingjargon. Maar antwoorden op eisen, onderbouwd met feiten, producten en offertes. Duurzaamheid begon in ons ontwerpteam bij realisme in ontwerp, bouwwijze en beschikbaar budget. Technische oplossingen zijn van groot belang om de consument comfort te bieden. Maar niet alleen de techniek telt, een steeds grotere groep consumenten is op zoek naar een totaalbeleving. Wij namen het belang van esthetiek, dat in betekenis zowel zintuiglijke ervaring als gevoel omvat, in het ontwerp daarom ook zeer serieus. De nieuwe bewoner koopt geen doos met duurzame technische gadgets, maar een totale duurzame omgeving. Draaien met de seizoenen, oriëntatie op de omgeving, tussenklimaten, waterkringlopen, energieverbruik en opwekking worden allemaal onderdeel van het leven in de drijvende woning! Lcd-schermen geven inzicht in het verbruik en de productie van water, warmte en elektriciteit .De bewoner ziet dus wat er gebeurt als een wolk voor de zon schuift of de wasmachine aanzet. De waterstofopslag wordt op gunstige tijden gevuld en wordt verbruikt als het nodig is. Geen enkel comfortverlies, wel beter inzicht, een nieuwe uitdaging en meer invloed op de eigen omgeving. Een extra dimensie aan het wonen! Met bovenstaand concept won Team 4D de prijsvraag. Maar wonnen we op basis van onze ideeën of de manier waarop we tot een eindresultaat kwamen? Wij denken het laatste. De voorwaarden waren helder: ontwerp een woning binnen een serieus, hard en technisch eisenpakket. We besloten met vijf bedrijven samen te komen om deze uitdaging multidisciplinair aan te gaan. Belangrijkste besef hierbij was: iedereen is deel van de oplossing. Elk aspect moet worden belicht, niet alleen door één iemand, maar juist door de hele groep. Door aandacht aan het proces zelf te besteden en elkaar de juiste vragen te stellen was het mogelijk de eigen discipline te ontstijgen. Daardoor werd de groep meer dan de kennis van de individuen en was het mogelijk samen creatieve oplossingen waar te maken. We kwamen zo tot een integraal ontwerp voor een zelfvoorzienende drijvende woning. Zowel comfortabel en aantrekkelijk als ook technisch en financieel haalbaar.
Voorbeeldprojecten

Het recept is dus tweeledig. Ten eerste het belang om een grote stap te maken naar een duurzamere samenleving, zodat er meer vraag komt naar duurzame producten en gebouwen. Die vraag komt er niet zonder dat mensen kunnen voelen wat het betekent. Voorbeeldprojecten zijn een eerste stap en maken het mogelijk dat mensen de toegevoegde waarde en betekenis van duurzame gebouwen beleven. Ten tweede is integrale kennis van techniek, esthetiek en proces onmisbaar, willen dit soort projecten niet blijven steken in schetsen en inspirerende verhalen. Door de gezamenlijke investering van de gemeente Amsterdam en de ontwerpteams konden we een grote stap te zetten. Klein in omvang, maar groot in beleving! Een doorwrocht ontwerp: concreet, morgen te bouwen en realistisch. Realisme is dus het recept voor échte impact op duurzaamheid.

Peter Minnema en Vincent van der Meulen
Werkzaam bij respectievelijk Dura Vermeer en Kraaijvanger Urbis

Twitter dit bericht!

Twitter dit bericht!

Twitter dit bericht!

Twitter dit bericht!

Twitter dit bericht!

Twitter dit bericht!

Twitter dit bericht!

Hieronder volgt zijn reactie:
Het leuke van stellingen is dat ze gemakkelijk onderuit te halen zijn. Zo neem ik aan dat in bovenstaande stelling het niet het doel is dat de bouwsector duurzamer wordt, maar dat wegen, bruggen, woningen, gebouwen en gebieden duurzamer worden (en natuurlijk wel zo MVO-mogelijk ontworpen,geproduceerd en beheerd worden). Na de komma is het helemaal feest: geen zinnig mens start toch bewust een greenwash initiatief op? (let op: geen zinnig mens)
Maar dat is inderdaad te makkelijk en dan zou ik de bedenkers van de stelling onrecht aan doen. Want ik vind het eervol de spits te mogen afbijten in een kettingbrief over duurzaamheid in de gebouwde omgeving, zeker als je als ruim 50-plusser gevraagd wordt door de Nieuwbouw.
De geest van de stelling gaat over iets anders. De gebouwde omgeving kan in een veel hoger tempo verduurzaamd worden en de bouwsector kan daar fors aan bijdragen. En er zijn te veel bedrijven en organisaties die onder het mom van duurzaamheid platte PR bedrijven.

Zo geformuleerd ben ik het hartgrondig eens met de stelling maar ik keer me er zo snel mogelijk ook van af. Want ik wil mijn energie steken in wat goed gaat en niet in wat tegenzit (zoals een zogenaamd onwillige bouwsector, dan wel commerciële oppervlakkigheid van sommige bedrijven).

Om met die greenwashers te beginnen. Er zijn twee categorieën. De bewuste greenwashers: vertegenwoordigerstypes bij wie je gewoon even moet doorvragen naar wat ze precies doen of van plan zijn, hoe ze dat aanpakken en met wie ze samenwerken. Soms heb je drie vragen nodig, meestal wordt het na twee vage antwoorden duidelijk hoe dun het is. Remedie: voortaan geen aandacht meer aan besteden, valt vroeg of laat door de mand, heel vaak hoor je er nooit meer wat van en voor de zware gevallen een Youp van ’t Hek behandeling. De anderen categorie “greenwashers” is de moeite waard. Ze weten niet precies wat dat vage begrip duurzaamheid inhoudt, zijn op andere gebieden maatschappelijk betrokken, gaan voor continuïteit en lange termijn en oriënteren zich. Zeggen wel dat ze met duurzaamheid bezig zijn, maar doen dat op een bescheiden manier. Ze zijn aan het groeien van onbewust onbekwaam naar bewust onbekwaam. Daar moet je in investeren. Ze worden niet gehinderd door te veel kennis uit het verleden, maar willen vooruit en zoeken naar mogelijkheden om hun bedrijfsfilosofie meer betekenis te geven. Bij doorvragen hebben ze al veel informatie verzameld, staan voor het maken van keuzes en willen dat doordacht doen. Deze categorie mag van mij veel initiatief tonen en ik wil ze graag ondersteunen.
Dan een duurzamere bouwsector. Daar vraag ik een beetje begrip voor. In een cultuur van “u vraagt en wij draaien”, in een markt waar vele jaren gold dat alles werd verkocht wat je produceerde en in een te ver doorgeschoten denkraam van “minimum is maximum” (dit geldt voor zowel kwaliteit, prijs als regelgeving) lukt het niet meteen om het roer om te gooien. De bouwwereld wordt gelukkig steeds meer een vraagmarkt en ook aan die vraagkant zit nog niet al te veel beweging. Wonderlijk is dat de commerciële wereld het meest dynamisch is: daar maakt men sommen waaruit blijkt dat duurzaamheid niet alleen loont, maar zelfs voorwaarde is om te overleven.

Het ligt dan ook voor de hand dat ik benieuwd ben naar de mening van iemand uit die hoek, namelijk Hans Copier, werkzaam bij ING REIM en bestuurslid van IVBN, de belangenbehartigersvereniging van beleggers in Nederlands vastgoed.
Mijn vraag aan hem is: hoe zorgen IVBN leden dat de bouwsector duurzamer produceert en hoe gaat zijn sector om met greenwashende collega’s?

Jack de Leeuw
Algemeen directeur SBR en mede-oprichter en bestuurslid Dutch Green Building Council

Twitter dit bericht!

Voor iedereen die op de middelbare school economie heeft gehad is de naam John Maynard Keynes vast een bekende. Keynes (1883-1946) was de grondlegger van het anticyclische begrotingspolitiek. Volgens Keynes moeten overheden in tijden van een verslechterende economie, grote directe en indirecte investeringen in werkgelegenheid doen om landen er weer versneld bovenop te helpen. In het verleden heeft deze theorie zeker zijn vruchten afgeworpen, maar lijkt met de huidige begrotingstekorten in landen als Griekenland en Spanje aan legitimiteit te verliezen.

Een theorie die daarentegen steeds relevanter wordt voor onze huidige situatie is de visie van de Oostenrijkse econoom Joseph Schumpeter (1883-1950). Schumpeter stelt ondernemerschap en innovatie centraal aan economische groei. Hij beschouwt innovatie en economische groei als dynamische structuren, waarbij de innovatie dient als stimulans voor de economie.

Het sailing ship effect

Interessante visies van Schumpeter zijn die van Creatieve destructie en Neue Kombinationen. Creatieve destructie is een proces van voortdurende innovatie, waarbij succesvolle toepassingen van nieuwe technieken de oude vernietigen. Een bekend voorbeeld van Creatieve destructie is het sailing ship effect: hoe de opkomst van de stoomboot de zeilboot deed vergeten. Voor de eerste industriële revolutie werden de wereldzeeën bevaren door zeilboten. Met de komst van de mechanisatie werden de eerste schepen op kolen en stoom gebouwd. Deze waren echter in het begin lang niet zo snel als de bestaande zeilschepen. De zeilschepenbouwers voelden zich echter toch bedreigd door deze nieuwe ontwikkeling en perfectioneerden hun ontwerpen. Steeds grotere en snellere zeilboten kwamen de markt op, maar het mocht niet baten: na enkele jaren hadden de stoomschepen het grootste marktaandeel.

Vergelijkbare ontwikkelingen zie je in de overgang van analoge naar digitale camera’s en van videorecorder naar dvd-speler. De oude technologieën worden steeds verder verbeterd, maar worden uiteindelijk ingehaald door de nieuwe, en betere, technieken. Ook in de bouw zien we regelmatig verschuivingen van oude naar nieuwe technologieën. Van rieten daken naar dakpannen, van enkel glas naar dubbel en geluidwerend glas, van houtskeletbouw naar staal- en betonbouw en binnenkort wellicht van traditioneel aanbesteden naar DB(F)MO aanbesteden: hoewel oude technologieën niet per sé verdwijnen, zijn de (financiële) voordelen van de nieuwe technologieën vaak groter.

Innovatie door combinatie

Bij Neue Kombinationen worden ‘vreemde’ vakgebieden of technologieën in een bepaald vakgebied binnengehaald. Voorbeelden hiervan zijn de toenemende binding tussen de energiesector en de bouwsector, waar woningen voorzien worden van high tech zonnepanelen en flexibele zonnecellen als dakbedekking en van de woning een ware energieproducent gemaakt wordt. Ook kassen die energieleverend zijn, zijn voorbeelden van Neue Kombinationen.

De natuur als voorbeeld

Wat we ook steeds vaker tegenkomen als Neue Kombination is biomimicry in de bouw. Biomimicry is het kopiëren of geïnspireerd worden door de natuur om menselijke problemen op te lossen: zo kun je extra sterk touw ontwikkelen door de eigenschappen van het draad van spinnenwebben te analyseren. Door termietenheuvels in Afrika te analyseren op hun isolerende en ventilerende vermogen waardoor binnenin een constante temperatuur heerst, is veel kennis over klimaatbeheersing opgedaan. Geïnspireerd door de termietenheuvels is in Harare in Zimbabwe het East Gate Centre gebouwd dat zonder gebruik te maken van airconditioning, koel gehouden wordt door gebruik te maken van deze inventieve ventilatiemethoden.

Stilstand is achteruitgang

Niet alleen voor leveranciers en ontwerpers, maar ook voor uitvoerende bedrijven zijn creatieve destructie, Neue Kombinationen en biomimicry aan de orde van de dag. Bedrijven die hun oude visies en gewoonten niet los kunnen laten, zullen niet lang overleven in nieuwe tijdperken. Innovatie is zeker in een tijd van economische recessie onvermijdelijk om overeind te blijven. Wanneer je je niet aanpast aan de veranderende omgeving, zul je uiteindelijk ingehaald worden door nieuwe technologieën en ideeën.

Peperduurzaam - Marjolein van der Klauw

Marjolein van der Klauw MSc heeft Science and Innovation Management gestudeerd aan de Universiteit Utrecht. In haar scriptie heeft zij zich geconcentreerd op strategieën en succesfactoren voor duurzaam bouwen. Momenteel is zij Adviseur Energie en Duurzaamheid bij het Centrum voor Innovatie van de Bouwkolom en adviseert ze bouwbedrijven en overheden op het gebied van duurzaam bouwen.

Twitter dit bericht!

Ik wil een lans breken om niet te snijden in uitgaven, maar om te investeren in de voorbereiding van overheidsprojecten in de bouw. Voorbereidingen die uiteindelijk meer (kwaliteit, waarde, duurzaamheid) opleveren voor minder (geld, tijd). De oplossing is niet om projecten “dan maar niet te beginnen”, zoals de werkgroep Mobiliteit en Water voorstelt voor de kilometerheffing. De politiek moet juist nu durven om vooraf extra te investeren in winst voor de komende jaren. Niet alleen wordt hiermee de kwaliteit van toekomstige projecten verbeterd, ook voorkomt deze anticyclische benadering (vrij naar Keynes) een versterking van de crisis.

Veel minder met minder

Ongetwijfeld zullen de gemeentelijke bezuinigingen een groot aantal concrete bouwprojecten treffen. Ten eerste leert de ervaring dat overheidsbezuinigingen ook hun weerslag hebben op marktinvesteringen. Het zogenaamde ‘multipliereffect’ beschrijft dat het verschil in marktinvesteringen een veelvoud is van een verschil in overheidsinvesteringen. In positieve en negatieve zin.

Ook zal noodzakelijke verbetering door bezuinigingen niet uitgevoerd kunnen worden. Want ondanks dat we het in Nederland best goed voor elkaar hebben, zullen sectoren als onderwijs en zorg minder bedeeld raken. Ter illustratie, er wordt al tijden geklaagd over het onderhoudsniveau op basisscholen. Niet alleen ziet het er soms armoedig uit, als het slechte binnenklimaat zelfs gezondheidsconsequenties blijkt te hebben is er echt wat aan de hand. Minder gemeentelijk geld betekent dat ook hier minder verbetering mogelijk is. En misschien nog wel minder dan op basis van de lagere begrotingspost verwacht mag worden. Het is geen wethouder vreemd om vooral “zichtbare” projecten te financieren, wie kan garanderen dat het binnenklimaat van veelal jaren ‘70 bebouwing sexy genoeg is?

Een derde gevolg is de onder druk staande verhouding tussen de gemeentelijke overheid en de markt. Bouwend Nederland waarschuwde in maart al voor gemeenten die marktpartijen het vuur na aan de schenen leggen, om te komen tot een zo laag mogelijke prijs. (zie “Aanbesteder wil onderste uit de kan”, op www.bouwendnederland.nl) De reflex lijkt logisch: gemeenten hebben een gelijke bouwopgave, maar zien zich geconfronteerd met krimpende budgetten. De voorlopige conclusie is dus gauw getrokken: veel minder (kwaliteit, waarde, vertrouwen, samenwerking) met minder (geld).

Focus op lange termijn

Er zijn natuurlijk verschillende manieren van bezuinigen. Met de kaasschaaf snijden in grote voorzieningen heeft nadelen, maar lijkt een mogelijkheid om de financiële doelstellingen te halen. Welke gevolgen heeft dit op lange termijn? Hierbij heb ik het niet over de termijn tot aan de volgende verkiezingen, maar naar de termijn die tegenwoordig gemeengoed is bij geïntegreerde contracten: 10, 20, of zelfs 30 jaar. Natuurlijk zijn geïntegreerde contracten niet de heilige graal, elk project verdient een gedegen contractafweging. Maar bijvoorbeeld de PPS projecten van de Rijksgebouwendienst leveren een significante meerwaarde op. Het gaat daarbij om de stappen die er aan vooraf gaan; de voorbereiding die nodig is om dergelijke projecten succesvol te kunnen doen. Kijken we bijvoorbeeld naar de gemeentelijke riolering, op 25 maart stond hierover een artikel in Cobouw (“Miljardenverspilling riool”), dan blijkt dat er miljarden zijn geïnvesteerd zonder gedegen onderzoek naar doelmatigheid van de investeringen. Er is zoveel winst te behalen door het geld dat we hebben, beter te benutten.

Professioneel opdrachtgeverschap uit zich op verschillende manieren, waarvan een gedegen voorbereiding er één is. Daarnaast kunnen gemeenten zich weer concentreren op hun “core business” en kan er meer aan de markt worden overgelaten. Ook betekent het kiezen op basis van “total cost of ownership” in plaats van enkel de investeringskosten en een vrijblijvende onderhoudsprognose van hooguit vijf jaar. Het zal vragen om een andere cultuur, meer vertrouwen in de ander. Je gaat immers een langjarig contract met elkaar aan. Dit staat diametraal op de gemeentelijke markt die Bouwend Nederland nu signaleert. Tot slot is duurzaamheid geen “moetje”, maar is het inherent aan deze manier van werken. De focus op levensduur in plaats van opleverdatum, laat bij alle partijen het beste bovenkomen.

Dat bedoel ik met nu investeren: straks de vruchten kunnen plukken in de vorm van veel lagere exploitatielasten en hogere kwaliteit (vertrouwen, waarde, duurzaamheid). Natuurlijk moet er kritisch gekeken worden naar alle plannen, maar de essentiële verbeteropgaven waar Nederland voor staat moeten en kunnen doorgaan. Maar dan wel op professionele wijze.

ir. Matthijs Kuhlmann

Twitter dit bericht!