Je waarschuwing voor een nieuw CIAM model her- en erken ik, een oplossing daarvoor juich ik toe. Maar daar zit meteen de valkuil. Jij praat over SAMENwerken door ontwerpers als oplossing, maar deze oplossing en de problematiek daarachter moet nog wel verder uitgewerkt worden.

Daarbij laat je in de opsomming van ontwerpers de “gebruiker” (burger, bedrijf) weg. Is dat een bewuste keuze? Onze ervaring als GIDO Stichting is dat de gebruikers (van een gebied) als katalysator voor de “geschoolde” ontwerpers kunnen dienen waardoor deze “oude rotten in het vak” gedwongen worden meer te gaan samenwerken.  En er komt een beter product omdat de gebruiker het gebied en alle eigenaardigheden ervan veel beter kent en op waarde kan schatten dan een ontwerper, hoe goed ook opgeleid.

Na decennia is het, op een enkele uitzondering na, nog steeds niet gelukt om de ontwerpers goed te laten samenwerken, laat staan te ontwerpen. Alle goede bedoelingen van steeds nieuwe proces tools ten spijt.
De oplossing zit hem dan ook niet zozeer alleen in het proces. Maar vooral ook in een andere inhoud. En die inhoud is het gebied en het gebruik van het gebied. Dat is ook een andere taal dan het vakjargon waarmee gebiedsontwerpers elkaar en de burger belagen.

Over een andere inhoud gesproken. Je voorbeeld onder A vind ik schitterend, precies passend in de discussies van deze tijd: Cradle to Cradle, kringlopen, economie. Maar ook de idiotie van de oogkleppen focus op duurzame energie, versterkt door het een dimensionaal willen oplossen van het energie vraagstuk. Het lijkt op het oude, verstarde milieudenken van de milieuactivisten uit de jaren 60/70.

Even terug naar je voorbeeld: ‘Self forfilling sustainability’. Daar moeten we meer mee! Misschien zit hier ook wel een oplossing voor het boven beschreven SAMENwerkings probleem. De kern van wat je beschrijft is de economie van het gebied, en dat is geen vraagstelling die om een stedebouwkundige oplossing vraagt. Maar zo is wel de praktijk. En in dit geval is economie een kringloop met verbindingen en vertakkingen. Misschien ken je het voorbeeld van Gulpener bier in Limburg? Is precies zo’n gebiedseconomie.

Ligt er misschien de uitdaging om van de traditionele ontwerpers nieuwe economen te maken? Mensen die kunnen denken in bestaand kapitaal en in waardecreatie die toevoegt? Gulpener gaat uit van duurzame productie van grondstoffen in de eigen omgeving waar ze deze vroeger steeds verder weg gingen halen. De grond in Limburg heeft het vermogen uitstekende grondstoffen te leveren, de mensen uit de regio daarmee een goed bestaan te verzekeren en de krimpende leefgemeenschap van een nieuwe impuls te voorzien.

Zo heeft een bedrijf, waarschijnlijk zonder het te beseffen, inhoud gegeven aan een nieuwe manier van gebiedsontwikkeling, gebaseerd op een nieuwe maar ook al eeuwenoude benadering van GEBIEDSECONOMIE.
Uiteraard gelden hiervoor geheel andere principes dan door de huidige economen en stedebouwkundigen worden gehanteerd. Zichtlijnen worden verbindingslijnen, een overstroming is geen kostenpost maar levert de vruchtbaarheid van de grond. Het zijn principes uit de oude doos, maar kunnen veel verbetering brengen.

Twitter dit bericht!

Duurzaamheid is een breed begrip. In de hedendaagse discussie over duurzaamheid beperkt het thema zich tot energiezuinigheid van gebouwen (met name woningen) en besparing van stookkosten.

 Volgens ons behelst duurzaamheid een groot kader, waarin niet alleen de woning aangepakt dient te worden, maar juist interventies gedaan moeten worden op meerdere schaalniveaus. Vaak wordt stedelijke vernieuwing, woningbouwontwikkeling en kantoorbouw gedaan met het oog op energiezuinigheid en kostenbesparing voor de toekomst om zo het milieu minder te belasten.

Aan de andere kant worden technieken, zoals windmolens en zonnepanelen gebruikt om energie op te wekken. Het gevaar is echter dat we vervallen in een nieuw CIAM model waarin energiebesparing en energieopwekking gescheiden worden in de verschillende ruimtelijke ontwikkelingen (gebied, stad, stadsdeel, wijk, blok, gebouw).

Ontwerpers lagen ten grondslag aan de fouten van het verleden (CIAM), maar goede ontwerpers (architecten, stedenbouwers en vastoedontwikkelaars) zullen in de toekomst nodig zijn om alle complexe ruimtelijke lagen op de verschillende schaalniveaus SAMEN vorm te geven.

Duurzame concepten

Voor duurzame concepten, met het oog op ruimtelijk fysieke-, economische- en sociaalmaatschappelijke diversiteit en flexibiliteit, hoeft het wiel niet opnieuw uitgevonden te worden. In de geschiedenis zijn meerdere voorbeelden te vinden van duurzame concepten die door functiecombinatie en flexibiliteit garant stonden en/of staan voor een goed stedelijk leven, energiebesparing, generen van energie, smart gebruik van grondstoffen en flexibel zijn ten aanzien van onvoorziene ontwikkelingen in de tijd.

A. Een voorbeeld is de aloude windmolens in Nederland. Bij de bouw van de windmolens gebruiken ze grondstoffen uit de omgeving (riet, etc.). Dit is uiteraard kostenbesparend ten aanzien van vervoer, maar is ook duurzaam als je het weer opnieuw aanplant. Oftewel, “self forfilling sustainability”.

Windenergie wordt direct vertaald naar economische kracht als de windmolen een houtzagerij of broodbakker herbergt. Korte lijnen tussen energieopwekking en productie zijn uiteraard interessant. Bovendien worden de vierkante meters van een windmolen meervoudig ingericht. Zo is de windmolen niet alleen een bedrijf, maar ook een woning en een energieopwekkende installatie. Vaak is de windmolen ook nog gekoppeld aan een haven of doet hij dienst als landmark.

Wat bezielt dit land om windmolenparken in zee te bouwen? Waardoor lange lijnen worden gecreëerd tussen energieopwekking en productie, waardoor horizonvervuiling van een groot aantal windturbines duurzaam zou zijn? Dit is functiescheiding ten top. Een windmolenpark is de Bijlmer van de duurzaamheid!

B. Het creëren van groene longen in de stad is een middel om CO2 neutrale steden te ontwikkelen.

Alhoewel stadsontwikkeling altijd gepaard is gegaan met groenontwikkeling lijkt de te grote schaal van parken in sommige wijken tot een verloedering van zowel het groen als de wijk in zijn geheel. Niemand voelt zich verantwoordelijk voor deze enorme groene tussenruimte. Parken zijn alleen interessant in het hedendaagse stedelijk klimaat als ze omsloten zijn door bebouwing.

In de 18de en 19de eeuw waren parken met name in privaat bezit van notabelen. Toen de stad zich omsloot om de landgoederen van deze notabelen, hebben ze het privaat parkbezit opengesteld voor de burgers. Een park is een landgoed dat pas gebruikt wordt als er genoeg mensen in de buurt zijn om het te gebruiken, het multifunctioneel is, uniek is in relatie tot andere parken, goed bereikbaar is en een sterke identiteit heeft. Maar het belangrijkste aspect, mijn inziens, is de relatie tot de stad, de relatie tot de omliggende morfologie van de bebouwing.

Abram de Boer van Burg
GreenArchitects

Twitter dit bericht!

Twitter dit bericht!

Een vast inkomen, toch een sloppenwijk

Meer dan een miljard mensen in de wereld is gedwongen in sloppenwijken te leven en dit aantal groeit snel. De inwoners van deze slums zijn – in tegenstelling tot wat wij vaak denken – mensen met een fatsoenlijke baan en een vast inkomen. Desondanks kunnen zij toch heel moeilijk aan een fatsoenlijke woning komen. De snelle verstedelijking, de verspilling van middelen, dure bouwmaterialen, inefficiënte bouwmethoden en architecten die hun ideeën niet willen delen, maken allemaal deel uit van het probleem.

Op zoek naar een woning: meer keuze dan alleen de slum

De internationale Open Source House prijsvraag is niet zomaar een prijsvraag, maar luidt het begin in van een nieuw tijdperk in flexibele, duurzame huisvesting voor lage-inkomenslanden. Hoewel de twee winnende ontwerpen gebouwd worden als pilot case, benadrukt Open Source House echter het belang van alle inzendingen. Niet alleen het winnend ontwerp maar ook de overige inzendingen van de competitie zijn op het online Open Source House platform ter beschikking gesteld. Dit biedt een grote diversiteit aan duurzame ontwerpen en een continue open source productontwikkeling waar iedereen van kan profiteren. Mensen die dringend een huis nodig hebben, hebben vanaf nu een keuze uit een diversiteit aan kennis, creativiteit, ontwerpen en woningen.

De eindgebruiker bepaalt: ontwerpen betekent ook delen

Door duurzame woningen te creëren die minder dan 12.500 euro kosten, wil Open Source House de woningmarkt toegankelijk maken voor de groep mensen die nu noodgedwongen in sloppenwijken woont. Open Source House streeft er naar in lage inkomenslanden betere, goedkopere en meer duurzame woningen te realiseren. Wereldwijde kennis en creativiteit wordt verzameld op een online platform en vrij ter beschikking gesteld. Zo kunnen inwoners van lage-inkomenslanden deze kennis gebruiken en toepassen in hun eigen gemeenschap. Open Source House forceert nadrukkelijk geen oplossingen voor het woningprobleem, maar stelt kennis ter beschikking waardoor zij de macht weer teruglegt bij de eindgebruikers.

Open Source House
Open Source House is een initiatief van architect Vincent van der Meulen en Enviu, innovators in sustainability, o.a bekend van de Sustainable Dance Club en Hybrid Tuktuk. Partners van Open Source House zijn Com· wonen, Dura Vermeer Bouw Rotterdam, VROM en NCDO. Voor meer informatie en om de winnende ontwerpen te zien, kunt u kijken op www.os-house.org

Twitter dit bericht!

Voor iedereen die op de middelbare school economie heeft gehad is de naam John Maynard Keynes vast een bekende. Keynes (1883-1946) was de grondlegger van het anticyclische begrotingspolitiek. Volgens Keynes moeten overheden in tijden van een verslechterende economie, grote directe en indirecte investeringen in werkgelegenheid doen om landen er weer versneld bovenop te helpen. In het verleden heeft deze theorie zeker zijn vruchten afgeworpen, maar lijkt met de huidige begrotingstekorten in landen als Griekenland en Spanje aan legitimiteit te verliezen.

Een theorie die daarentegen steeds relevanter wordt voor onze huidige situatie is de visie van de Oostenrijkse econoom Joseph Schumpeter (1883-1950). Schumpeter stelt ondernemerschap en innovatie centraal aan economische groei. Hij beschouwt innovatie en economische groei als dynamische structuren, waarbij de innovatie dient als stimulans voor de economie.

Het sailing ship effect

Interessante visies van Schumpeter zijn die van Creatieve destructie en Neue Kombinationen. Creatieve destructie is een proces van voortdurende innovatie, waarbij succesvolle toepassingen van nieuwe technieken de oude vernietigen. Een bekend voorbeeld van Creatieve destructie is het sailing ship effect: hoe de opkomst van de stoomboot de zeilboot deed vergeten. Voor de eerste industriële revolutie werden de wereldzeeën bevaren door zeilboten. Met de komst van de mechanisatie werden de eerste schepen op kolen en stoom gebouwd. Deze waren echter in het begin lang niet zo snel als de bestaande zeilschepen. De zeilschepenbouwers voelden zich echter toch bedreigd door deze nieuwe ontwikkeling en perfectioneerden hun ontwerpen. Steeds grotere en snellere zeilboten kwamen de markt op, maar het mocht niet baten: na enkele jaren hadden de stoomschepen het grootste marktaandeel.

Vergelijkbare ontwikkelingen zie je in de overgang van analoge naar digitale camera’s en van videorecorder naar dvd-speler. De oude technologieën worden steeds verder verbeterd, maar worden uiteindelijk ingehaald door de nieuwe, en betere, technieken. Ook in de bouw zien we regelmatig verschuivingen van oude naar nieuwe technologieën. Van rieten daken naar dakpannen, van enkel glas naar dubbel en geluidwerend glas, van houtskeletbouw naar staal- en betonbouw en binnenkort wellicht van traditioneel aanbesteden naar DB(F)MO aanbesteden: hoewel oude technologieën niet per sé verdwijnen, zijn de (financiële) voordelen van de nieuwe technologieën vaak groter.

Innovatie door combinatie

Bij Neue Kombinationen worden ‘vreemde’ vakgebieden of technologieën in een bepaald vakgebied binnengehaald. Voorbeelden hiervan zijn de toenemende binding tussen de energiesector en de bouwsector, waar woningen voorzien worden van high tech zonnepanelen en flexibele zonnecellen als dakbedekking en van de woning een ware energieproducent gemaakt wordt. Ook kassen die energieleverend zijn, zijn voorbeelden van Neue Kombinationen.

De natuur als voorbeeld

Wat we ook steeds vaker tegenkomen als Neue Kombination is biomimicry in de bouw. Biomimicry is het kopiëren of geïnspireerd worden door de natuur om menselijke problemen op te lossen: zo kun je extra sterk touw ontwikkelen door de eigenschappen van het draad van spinnenwebben te analyseren. Door termietenheuvels in Afrika te analyseren op hun isolerende en ventilerende vermogen waardoor binnenin een constante temperatuur heerst, is veel kennis over klimaatbeheersing opgedaan. Geïnspireerd door de termietenheuvels is in Harare in Zimbabwe het East Gate Centre gebouwd dat zonder gebruik te maken van airconditioning, koel gehouden wordt door gebruik te maken van deze inventieve ventilatiemethoden.

Stilstand is achteruitgang

Niet alleen voor leveranciers en ontwerpers, maar ook voor uitvoerende bedrijven zijn creatieve destructie, Neue Kombinationen en biomimicry aan de orde van de dag. Bedrijven die hun oude visies en gewoonten niet los kunnen laten, zullen niet lang overleven in nieuwe tijdperken. Innovatie is zeker in een tijd van economische recessie onvermijdelijk om overeind te blijven. Wanneer je je niet aanpast aan de veranderende omgeving, zul je uiteindelijk ingehaald worden door nieuwe technologieën en ideeën.

Peperduurzaam - Marjolein van der Klauw

Marjolein van der Klauw MSc heeft Science and Innovation Management gestudeerd aan de Universiteit Utrecht. In haar scriptie heeft zij zich geconcentreerd op strategieën en succesfactoren voor duurzaam bouwen. Momenteel is zij Adviseur Energie en Duurzaamheid bij het Centrum voor Innovatie van de Bouwkolom en adviseert ze bouwbedrijven en overheden op het gebied van duurzaam bouwen.

Twitter dit bericht!

Ik wil een lans breken om niet te snijden in uitgaven, maar om te investeren in de voorbereiding van overheidsprojecten in de bouw. Voorbereidingen die uiteindelijk meer (kwaliteit, waarde, duurzaamheid) opleveren voor minder (geld, tijd). De oplossing is niet om projecten “dan maar niet te beginnen”, zoals de werkgroep Mobiliteit en Water voorstelt voor de kilometerheffing. De politiek moet juist nu durven om vooraf extra te investeren in winst voor de komende jaren. Niet alleen wordt hiermee de kwaliteit van toekomstige projecten verbeterd, ook voorkomt deze anticyclische benadering (vrij naar Keynes) een versterking van de crisis.

Veel minder met minder

Ongetwijfeld zullen de gemeentelijke bezuinigingen een groot aantal concrete bouwprojecten treffen. Ten eerste leert de ervaring dat overheidsbezuinigingen ook hun weerslag hebben op marktinvesteringen. Het zogenaamde ‘multipliereffect’ beschrijft dat het verschil in marktinvesteringen een veelvoud is van een verschil in overheidsinvesteringen. In positieve en negatieve zin.

Ook zal noodzakelijke verbetering door bezuinigingen niet uitgevoerd kunnen worden. Want ondanks dat we het in Nederland best goed voor elkaar hebben, zullen sectoren als onderwijs en zorg minder bedeeld raken. Ter illustratie, er wordt al tijden geklaagd over het onderhoudsniveau op basisscholen. Niet alleen ziet het er soms armoedig uit, als het slechte binnenklimaat zelfs gezondheidsconsequenties blijkt te hebben is er echt wat aan de hand. Minder gemeentelijk geld betekent dat ook hier minder verbetering mogelijk is. En misschien nog wel minder dan op basis van de lagere begrotingspost verwacht mag worden. Het is geen wethouder vreemd om vooral “zichtbare” projecten te financieren, wie kan garanderen dat het binnenklimaat van veelal jaren ‘70 bebouwing sexy genoeg is?

Een derde gevolg is de onder druk staande verhouding tussen de gemeentelijke overheid en de markt. Bouwend Nederland waarschuwde in maart al voor gemeenten die marktpartijen het vuur na aan de schenen leggen, om te komen tot een zo laag mogelijke prijs. (zie “Aanbesteder wil onderste uit de kan”, op www.bouwendnederland.nl) De reflex lijkt logisch: gemeenten hebben een gelijke bouwopgave, maar zien zich geconfronteerd met krimpende budgetten. De voorlopige conclusie is dus gauw getrokken: veel minder (kwaliteit, waarde, vertrouwen, samenwerking) met minder (geld).

Focus op lange termijn

Er zijn natuurlijk verschillende manieren van bezuinigen. Met de kaasschaaf snijden in grote voorzieningen heeft nadelen, maar lijkt een mogelijkheid om de financiële doelstellingen te halen. Welke gevolgen heeft dit op lange termijn? Hierbij heb ik het niet over de termijn tot aan de volgende verkiezingen, maar naar de termijn die tegenwoordig gemeengoed is bij geïntegreerde contracten: 10, 20, of zelfs 30 jaar. Natuurlijk zijn geïntegreerde contracten niet de heilige graal, elk project verdient een gedegen contractafweging. Maar bijvoorbeeld de PPS projecten van de Rijksgebouwendienst leveren een significante meerwaarde op. Het gaat daarbij om de stappen die er aan vooraf gaan; de voorbereiding die nodig is om dergelijke projecten succesvol te kunnen doen. Kijken we bijvoorbeeld naar de gemeentelijke riolering, op 25 maart stond hierover een artikel in Cobouw (“Miljardenverspilling riool”), dan blijkt dat er miljarden zijn geïnvesteerd zonder gedegen onderzoek naar doelmatigheid van de investeringen. Er is zoveel winst te behalen door het geld dat we hebben, beter te benutten.

Professioneel opdrachtgeverschap uit zich op verschillende manieren, waarvan een gedegen voorbereiding er één is. Daarnaast kunnen gemeenten zich weer concentreren op hun “core business” en kan er meer aan de markt worden overgelaten. Ook betekent het kiezen op basis van “total cost of ownership” in plaats van enkel de investeringskosten en een vrijblijvende onderhoudsprognose van hooguit vijf jaar. Het zal vragen om een andere cultuur, meer vertrouwen in de ander. Je gaat immers een langjarig contract met elkaar aan. Dit staat diametraal op de gemeentelijke markt die Bouwend Nederland nu signaleert. Tot slot is duurzaamheid geen “moetje”, maar is het inherent aan deze manier van werken. De focus op levensduur in plaats van opleverdatum, laat bij alle partijen het beste bovenkomen.

Dat bedoel ik met nu investeren: straks de vruchten kunnen plukken in de vorm van veel lagere exploitatielasten en hogere kwaliteit (vertrouwen, waarde, duurzaamheid). Natuurlijk moet er kritisch gekeken worden naar alle plannen, maar de essentiële verbeteropgaven waar Nederland voor staat moeten en kunnen doorgaan. Maar dan wel op professionele wijze.

ir. Matthijs Kuhlmann

Twitter dit bericht!

Ontstaan als een vluchtig idee, zijn we in het voorjaar van 2009 snel uit de startblokken gekomen. De eerste periode hebben we gebruikt om de ideeën vorm te geven en de website te ontwikkelen. Na de succesvolle lancering in de zomer kwamen we in de volgende fase terecht met als doel om de eerste vormen van opinievorming te generen. Na een paar struikelblokken zijn we vanaf december tot op de dag vandaag met grote stappen vooruit gegaan.

Op het moment van schrijven draait PeperDuurzaam op zes betrokken bestuursleden en een grote kring aan enthousiaste auteurs en lezers. Maar we zijn er nog lang niet. Het doel – bewustwording creëren in de sector – ligt nog ver voor ons en we hebben een gisteren een start gemaakt om deze doelstelling verder aan te scherpen.

Waar denken jullie dat PeperDuurzaam over twee jaar staat? Wat betekent duurzaamheid überhaupt dan nog in de bouw? Is duurzaamheid dan standaard hoofdstuk 1 van ieder managementboek en verdwijnt het vanwege de gewoonte alweer van de agenda’s of is het nog steeds een urgent thema bestaande uit woorden in plaats van daden. Laat ons weten hoe je erover denkt!

Twitter dit bericht!

Geen algemeen geldende definitie duurzaam terrein beschikbaar
De eerste conclusie is dat er geen algemeen geldende definitie voor een duurzaam terrein beschikbaar is. Het onderzoeken van de toegekende definities van duurzaamheid en duurzame bedrijventerreinen door de jaren heen, vormt de start van het onderzoek. Het begrip heeft zich in de loop der jaren ontwikkeld tot een brede definitie, met aandacht voor de economische, ecologische, sociale en ruimtelijke invalshoek. Dit onderzoek richt zich op deze invalshoeken, op terreinniveau. Het begrip is in de loop van het onderzoek geconcretiseerd.

Verduurzamen bedrijventerreinen is noodzakelijk
Ontwikkelingen die de noodzaak van duurzame terreinen bewijzen zijn onderzocht. Het gaat om:

1. Verlengen van de levensduur; terreinen verouderen relatief snel. Na uitgifte verslapt de aandacht snel. Door meer aandacht te besteden aan onderhoud, relatiebeheer en parkmanagement en hier ook financiële middelen voor te reserveren, blijft de kwaliteit langer op peil.
2. Waardebehoud; hiervoor dient het niveau van onderhoud voor een langere periode te worden gegarandeerd en verdienen andere vormen van eigendom de voorkeur. Ook op andere terreinen dienen stappen te worden genomen, zoals het prijsbeleid en het creëren van relatieve schaarste.

Andere ontwikkelingen zijn:

1. Voorkomen van onnodige kosten;
2. Creëren van ruimtelijke kwaliteit;
3. Zorgvuldiger gebruik van de ruimte;
4. Verminderen van de milieubelasting;
5. Creëren aantrekkelijke werkomgeving.

Inmiddels is duidelijk dat de kern van de problematiek is gelegen in de te snelle veroudering. Verder is op te merken dat de ontwikkelingen met elkaar samenhangen.
Door blijvend te investeren in een terrein, wordt een snelle veroudering voorkomen en worden tevens win-win situaties gecreëerd.

Hanteer het motiveringsinstrument voor verduurzaming van bestaande bedrijventerreinen
Alvorens inhoudelijk op het instrument kan worden ingegaan, dienen een aantal
zaken te worden verantwoord.

Bestaande, gemengde terreinen
Er is gekozen het instrument op bestaande, gemengde terreinen te richten, vanwege het grote aantal verouderde terreinen en de noodzaak hier in de toekomst anders mee om te gaan. Het instrument is geschikt gemaakt voor gemengde terreinen, omdat het merendeel van de terreinen in deze categorie vallen. Bovendien kennen andere typen terreinen een te specifiek ambitieniveau (dat is in mindere mate van belang in deze fase van het proces).

Doel en doelgroep
Het instrument geeft een indruk van de actuele situatie in relatie tot de gewenste duurzame situatie op de lange termijn. Het doel is om, op eenvoudige wijze, een eerste indruk te verkrijgen van de status quo van het terrein op het gebied van duurzaamheid. Het instrument kan worden beschouwd als het startpunt om het proces van verduurzaming op gang te brengen. Sterke en zwakke punten komen tot uiting en er wordt nagegaan of ruimte aanwezig is voor verdere verduurzaming. Bij het maken van (herstructurerings)plannen kan duurzaamheid dan nadrukkelijker worden meegenomen.
De belangrijkste partijen op terreinniveau zijn de gemeente en de bedrijven onderling, al dan niet verenigt in een bedrijvenvereniging. Zij dienen samen te werken voor verduurzaming en dit instrument kan hierbij als hulpmiddel dienen.

Figuur 1: Motiveringsinstrument

Het motiveringsinstrument
Het instrument bevat acht stappen (figuur 1). Er wordt onderscheid gemaakt naar twee kleuren. De grijze kleur wil zeggen dat deze stap slechts eenmalig wordt doorlopen. De stappen met de kleur blauw veranderen bij elke toepassing van het instrument. Elk terrein is uniek, wat resulteert in een steeds wijzigend dashbord, spinnenwiel enzovoorts.
Stap één is reeds doorlopen. In stap twee zijn parameters geselecteerd en opgenomen in een matrix. Aan de hand hiervan zijn bedrijventerreinen onderzocht op duurzaamheid. De terreinen zijn onderzocht op het gebied van bereikbaarheid, veiligheid, omgeving, ruimtegebruik, energie, water, waardebehoud, samenwerking en parkmanagement. Hiervoor zijn scores toegekend, die na de caseselectie, zijn opgenomen in het dashbord (stap vier). Op basis van interviews is getracht het huidige niveau van een terrein vast te stellen. In stap vijf zijn de scores verwerkt in een spinnenwiel, waardoor in één oogopslag duidelijk wordt op welke gebieden kansen kunnen worden benut en is de actuele situatie ten opzichte van de gewenste situatie visueel zichtbaar. Vervolgens zijn achterliggende oorzaken achterhaald, omdat het van belang is te achterhalen waarom bepaalde ontwikkelingen zich voordoen. Daaropvolgend zijn verbeterpunten geformuleerd. Het probleem wordt benoemd en er wordt een oplossingsrichting aangedragen. In stap acht dienen vervolgstappen te worden ondernomen om de kansen tot uitvoering te brengen. Hier wordt op teruggekomen.

Het instrument is geschikt voor toepassing in de praktijk
Onderzoek in de praktijk heeft plaatsgevonden door casestudies. Er zijn vier cases onderzocht, waaronder De Rietvelden te ’s-Hertogenbosch, die in onderstaand kader kort zal worden toegelicht.

Bedrijventerrein De Rietvelden
Uit de uitkomsten van het instrument is gebleken dat het terrein zich in een neerwaartse spiraal bevindt. Het verduurzamen van het terrein heeft lange tijd centraal gestaan, op initiatief van de ondernemersvereniging RIVU. Op enkele aspecten is sprake van duurzaamheid, zoals de omgang met de openbare ruimte en er wordt op een verantwoorde manier omgegaan met water. Echter, uit het dashbord blijkt dat op weinig aspecten de gewenste situatie bereikt is. Op alle parameters is ruimte voor verbetering. De belangrijkste verklaringen hiervoor zijn; het abrupt stopzetten van de subsidie voor de parkmanager in 2006. Het wegvallen van enkele grote bedrijven, waardoor de investeringsbasis is weggevallen. Tevens hebben vele wisselingen binnen het RIVU-bestuur plaatsgevonden. Ook doen zich problemen voor door het ontbreken van clustering, waardoor enkele bedrijven onderling hinder ondervinden. Er wordt getracht de neerwaartse spiraal te doorbreken, op dit moment worden veel verbetervoorstellen onderzocht. De belangrijkste oplossingsrichtingen voor dit terrein zijn;

• continu te investeren in de kwaliteit
• imagoverbetering
• vestigingsalternatieven recyclingbedrijven
• professionaliseren parkmanagementorganisatie

Verder kan, uit het toepassen van het instrument, worden geconcludeerd dat implementatie van duurzaamheid bij bestaande bedrijventerreinen stap voor stap plaatsvindt en het een moeizaam proces is dat meerdere jaren overspant. De belangrijkste verklaringen hiervoor zijn; verduurzaming betreft een lange tijdschaal, er zijn reeds ondernemers gevestigd, geen partij voelt zich probleemeigenaar en partijen kunnen nergens toe worden verplicht. Daarnaast zijn er veel betrokken partijen en te weinig financiële middelen. Er is vaak sprake van te kleine belangen en grote onzekerheden.

Uit het onderzoeken van de achterliggende oorzaken van het moeizame proces, kan worden geconcludeerd dat het verduurzamingsproces één groot veranderproces is.

Processen doorbreken aan de hand van verandermanagement
Bij het verduurzamingsproces gaat het om het sturen van veranderingen. Ook is het van belang de veranderingsbereidheid te maximaliseren. Er moet overeenstemming worden bereikt over de noodzaak tot verandering. Enkele kansen om de veranderingsbereidheid te maximaliseren zijn; partijen in een vroeg stadium te betrekken, financiële middelen te reserveren, de meerwaarde van een duurzaam terrein te communiceren en het probleembewustzijn te vergroten.

Figuur 2: Vervolgstappen a.d.v. veranderingscyclus

Hoe om te gaan met de verkregen informatie
Tot slot is het van belang in te gaan op de te nemen vervolgstappen, nu de uitkomsten van het instrument bekend zijn. De nadruk in de eerste fase van het verduurzamingsproces, ligt op de onderbouwing van de noodzaak tot verandering en een breed draagvlak om tot verandering over te gaan. Om het proces op gang te brengen dient de nadruk te liggen op het proces en in mindere mate op de inhoud.

Op basis van de ervaringen uit de casestudies en de kennis met betrekking tot verandermanagement, zijn een aantal vervolgstappen te onderscheiden, zie figuur twee.

Belangrijkste aanbevelingen
Tot slot volgen de belangrijkste aanbevelingen in onderstaand kader.

• hanteer het motiveringsinstrument
• ga stap voor stap te werk
• reserveren financiële middelen
• procesbegeleider aanstellen
• vertrouwen kweken
  •    voordelen duurzaam terrein benadrukken
  •    vergroten probleembewustzijn
  •    samenwerken gemeente en bedrijfsleven
  •    integrale aanpak
• draagvlak creëren
  •    partijen in een vroeg stadium betrekken
  •    partijen dienen op hun belang aangespro-
  •       ken te worden
  •    meerwaarde blijven communiceren
  •    succesvolle vergelijkbare ideeën presen- 
  •       teren
  •    zorgen voor één aanspreekpunt
• creëren continuïteit

Ingrid Engelen
Ingrid Engelen MSc is afgestudeerd op het onderwerp duurzame bedrijventerreinen aan de Rijksuniversiteit Groningen op de master Vastgoedkunde. In het eerste deel van haar onderzoek staat het begrip duurzaamheid centraal. Daarna is met behulp van een ontwikkeld duurzaam bedrijventerreininstrument nagegaan in hoeverre duurzaamheid in de praktijk wordt toegepast.

Het onderzoeksrapport is hier te downloaden: Afstudeerverslag Ingrid Engelen - 1,5 mb.

Twitter dit bericht!

Kantorenvastgoed is verworden tot financieel product, met overaanbod tot gevolg. Door ontwikkelingen als Het Nieuwe Werken en de afnemende beroepsbevolking zal de leegstand alsmaar toenemen. De vastgoedmarkt kan hieraan niet voorbijgaan. We kunnen het ons niet permitteren om onophoudelijk nieuwe kantoorgebouwen te realiseren en nog meer leegstand te creëren. Bovendien staat een dergelijke houding haaks op een toekomstbewuste benadering. Het moet dus anders, op korte en op lange termijn. Maar hoe?

Eigenaren en beleggers zijn nog weinig bereid om te investeren in aanpassing van bestaande kantoorgebouwen. Investeren in afgeboekte, leegstaande kantoren is wel het laatste waaraan zij denken. Ten onrechte, want investeren in kwaliteitsverbetering op een duurzame manier leidt op langere termijn juist tot stabiele resultaten! Hierbij zijn er twee mogelijkheden. Renovatie, past een kantoorpand aan de huidige eisen en wensen van de gebruikers aan. Transformatie, geeft een kantoorpand een andere functie, bijvoorbeeld: hotel, woningen of winkels.

Daarnaast vormen de gebruikers een bepalende partij. Zij kunnen kiezen uit vele mogelijkheden. Hierbij laten zij zich niet alleen leiden door locatie en ligging; steeds meer gebruikers zoeken duurzame kantoorgebouwen met een hoge flexibiliteit. Zo willen zij hun kantoorruimte naadloos laten aansluiten bij de dynamiek van hun organisatie. Hierbij koppelen zij ‘duurzaamheid’ al snel aan ‘nieuwbouw’, bijvoorbeeld omdat zij het energiegebruik willen verlagen door nieuwe installaties en omdat zij denken dat renovatie tot veel problemen leidt.

Duurzaamheid is echter méér dan een energievraagstuk. Onderwerpen als erfgoed, beleving, flexibiliteit en afval moeten eveneens worden betrokken bij de duurzaamheidsambitie. Daarom moeten we bestaand vastgoed anders gaan benaderen: niet als gefixeerde stenen, maar als bron van waardevolle grondstoffen die we niet zomaar kunnen platgooien. Bovendien moeten we onze afwegingen niet alleen baseren op het vastgoedrendement voor de komende vijf à tien jaar, maar onze blik verruimen naar de ver(de)re toekomst.

Toegegeven, dat is niet altijd gemakkelijk. Het gemiddelde Nederlandse kantoorgebouw kent elke zeven jaar een andere belegger. Dit staat langetermijndoelen wel eens in de weg. Toch laat de praktijk zien dat hergebruik van kantoorpanden prachtige resultaten kan opleveren. Zoals een voormalig kantoorpand aan de Van Leijenberglaan in Amsterdam dat door transformatie is herbestemd tot NH Musical hotel.  Een ander voorbeeld is het gebouw van Rijkswaterstaat aan de A12, dat door renovatie weer volop nieuwe mogelijkheden biedt. Dergelijke kansen zijn overal voorhanden. Helaas worden ze nog veel te weinig benut.

Verantwoordelijkheid

Wie neemt de verantwoordelijkheid voor hergebruik van kantoorpanden? De overheid kan een belangrijke bijdrage leveren door flexibel om te gaan met de bestemming van kantoorgebouwen. Gemeenten komen steeds vaker terug op grootschalige nieuwbouwprojecten en de soms extreem hoge grondwaardeverwachtingen. Ontwikkelaars en woningcorporaties moeten durven laten zien dat innovatie en beheersing van de problematiek daadwerkelijk mogelijk zijn. Adviesbureaus moeten de vele partijen waarmee zij – vaak al in een vroeg stadium – om tafel zitten, prikkelen, aanmoedigen en overtuigen van de meerwaarde van verduurzaming.

Een berucht struikelblok vormen de relatief hoge investeringskosten. Hier ligt een rol voor de financiers, met als uitgangspunt een exploitatiegerichte langetermijnbenadering van twintig tot veertig jaar. Het risicoprofiel van vastgoed is relatief hoog en zal alleen maar stijgen door de schaarste aan kantoorpersoneel. Als de focus wordt verlegd naar belangen op langere termijn, is het verwachte rendement wellicht lager – maar het risico óók. Zie hier een nieuw beleggingsproduct! Zodoende leveren hogere investeringen op termijn juist besparingen op – plus meerwaarde voor de omgeving.

Dus: laten we in actie komen! We moeten stoppen met kortzichtig denken, en de verantwoordelijkheden nemen die dit tijdsgewricht van ons vraagt. Laten we onze nek uitsteken en tonen wat de bouwwereld voor Nederland kan betekenen.

Twitter dit bericht!

De kunst van het spreken

Rob Wijnberg legt Wilders in het artikel langs de lat van de Ars rhetorica, een boek van de Griekse wijsgeer Aristoteles. Hij zegt erbij dat dit boek geldt als hét standaardwerk in de argumentatieleer. Volgens de theorie moet je om je publiek te overtuigen drie aspecten goed in de gaten houden: ethos (geloofwaardigheid), logos (logisch redeneren) en pathos (emoties aanspreken). Wilders haalt zijn geloofwaardigheid volgens Wijnberg uit zijn leiderschap. Bij alles wat hij doet en bij elk standpunt dat door de PVV naar buiten gebracht wordt, profileert Wilders zich als dé leider. Hiermee verwerft zijn boodschap ‘ethos’. Het tweede aspect, logos, is bij Wilders een vak apart. Zijn redenatie: 1. In de Koran staan oproepen tot geweld, 2. Moslims geloven in de Koran, 3. Dus: Moslims zijn gewelddadig. Veel van Wilders’ uitspraken zijn op dergelijke logica gebaseerd.

Overtuigen met emoties

Tenslotte het meest interessante punt: het aanspreken van de emoties van je publiek, pathos. Aristoteles beweerde: “emoties hebben het vermogen onze oordelen te bepalen”. Wilders gebruikt dit gegeven als geen ander. In zijn uitingen jaagt hij zijn publiek allereerst schrik aan door problemen zo groot en abstract mogelijk te maken. Hij gebruikt uitdrukkingen als “een tsunami van islamisering” en “miljoenen potentiële moslimterroristen” om problemen overweldigend te laten klinken. Termen als “de blinde linkse elite” en “de superstaat Europa” geven de kiezer een gevoel van machteloosheid. Door vervolgens zelf krachtige oplossingen aan te dragen, weet hij het electoraat voor zich te winnen. Sluit de grenzen voor Moslims, stuur criminele buitenlanders het land uit en hef het Europese parlement op. De opluchting en het vertrouwen dat hij hiermee bij zijn toehoorders losmaakt, geven hem een trouwe schare volgelingen. Door deze technieken toe te passen, is Wilders een van de meest gehoorde sprekers in de Nederlandse media.

Wilders versus Gore

Laten we Al Gore eens langs dezelfde meetlat leggen. Op ethos en logos (geloofwaardigheid en logisch redeneren) scoort hij absoluut goed. Als presidentskandidaat voor de VS heeft hij zijn naam gevestigd en hij houdt zich al jaren met milieuproblematiek bezig. Ik zou zo geen geschiktere boodschapper voor Global Warming kunnen bedenken. De gedegen manier waarop Gore zijn uitspraken – lijkt – te onderbouwen, geven hem ook op logos een goede score. Echter, net als Wilders veroorlooft Gore zichzelf enkele slim gevonden, maar niet helemaal correcte gevolgtrekkingen. Het Engelse gerechtshof heeft zelfs de uitspraak gedaan dat op 9 punten zijn film misleidend is, of onwaarheden verkondigt [2].

Verschillende doelen

Tot zover behoorlijk wat overeenkomsten tussen de redeneertechnieken van Wilders en Gore en nog maar een punt te gaan: pathos, inspelen op de emoties van je publiek. De ongelofelijke hype die ontstaan is rondom ‘An inconvenient truth’ had niet kunnen gebeuren zonder een beroep op onze emoties. Ook Gore weet ons te overtuigen dat ons over 30 jaar een mondiale ramp staat te wachten. Zijn pleidooi is dat we allemaal in actie moeten komen en de krachten moeten bundelen om het tij te keren. Ontegenzeggelijk een beroep op onze emoties, maar hier wringt de schoen.

Gore en Wilders spreken hun publiek om een andere reden aan; hun doel is anders. Voor Wilders is het voldoende om gehoord te worden. Hij moet de aandacht van de kiezers krijgen, hen overtuigen dat er grote problemen zijn die zijn aanpak nodig hebben, maar dat is voldoende. Als de kiezers onthouden dat Wilders zal zorgen voor de oplossing voor Nederlandse problemen, heeft hij zijn doel bereikt. Al Gore heeft de handicap dat hij ons geen oplossing kan brengen. Sterker nog; hij moet ons in beweging krijgen om mee te werken aan de oplossing. En dat vergt andere krachten!

Onmacht

Door doemscenario’s te schetsen over dreigende ijstijden, stijgende zeespiegels en uitstervende diersoorten weet Gore inderdaad een gevoel van onmacht bij ons op te wekken. In plaats van een aanzet tot actie, is de logische reactie “Wat een reusachtig probleem. Wie ben ik om daar wat aan te kunnen doen. Over 30 jaar hebben we pas echt een probleem, dus ik hoop dat de wereldleiders voor die tijd een oplossing bedacht hebben”. We leunen achterover en zetten de thermostaat nog maar eens een graadje hoger.

Nog een bestseller

Gore moet dit zelf ook ingezien hebben en is daarom sinds het uitbrengen van ‘An Inconvenient Truth’ druk bezig geweest met een oplossing. In zogenaamde ‘Solutions Summits’ heeft hij met allemaal knappe koppen nagedacht over mogelijke oplossingen. Deze heeft hij gebundeld in zijn tweede boek: ‘Our choice’[3]. Hij beschrijft dat de keuzes die we moeten maken om deze crisis te lijf te gaan, ook een kans kunnen zijn voor de creatie van nieuwe banen en het ontwikkelen van duurzame economische ontwikkeling. Het boek richt zich voornamelijk op overheden en bedrijven. Mijn tip aan Gore: wil je nog een echte bestseller uitbrengen, richt je volgende boek dan op het in beweging krijgen van het publiek, maar zorg wel dat je voor die tijd even met Wilders belt…

[2] http://newparty.co.uk/articles/inaccuracies-gore.html

[3] Uiteraard uitgebracht op 100 % gerecycled papier, in lokaal gedrukte exemplaren met verantwoorde inkt en CO2 neutraal geproduceerd.

Twitter dit bericht!